"Chuyến tàu hoàng hôn"

Tôi rất thích nghe dòng nhạc vàng, có thể nói nó đã ngấm vào máu từ khi tôi còn nhỏ. Hồi đó tôi không thích lắm, thấy ca từ khó hiểu, nhạc thì hơi sến. Nhưng vì cha tôi hay mở nên dường như tôi thuộc mọi bài hát trong vô thức. Lớn lên, dấn thân vào con đường khởi nghiệp gian truân, tôi mới bắt đầu cảm được dòng nhạc này. Có những đêm thức trắng làm việc, mở nhạc lên nghe mà ca từ như chảy vào tim can. Một trong những bài hát làm tôi ấn tượng nhất, gợi lên nhiều suy nghĩ nhất là "Chuyến tàu hoàng hôn". Ca từ của bài hát này hoàn hảo đến mức thôi thúc tôi phải viết một bài để chia sẻ góc nhìn của mình.

"Chuyến tàu hoàng hôn" được sáng tác vào năm 1962 bởi bộ đôi nhạc sĩ Minh Kỳ và Hoài Linh. Đây là sự kết hợp kinh điển: nhạc sĩ Hoài Linh nổi tiếng với những lời ca đậm chất thơ, trau chuốt từng câu chữ, còn nhạc sĩ Minh Kỳ có tài phổ vào đó những giai điệu Bolero trầm buồn, dễ đi vào lòng người.

Bài này mỗi ca sỹ lại hát 1 lời riêng, tôi cũng chưa xác định được lời gốc như thế nào. Tôi xin sử dụng lời ở trang này.

Ở lời 1 của "Chuyến tàu hoàng hôn", cái tài của tác giả nằm ở cách đặc tả tâm lý trốn tránh thực tại và sự bất lực của con người trước cảnh chia ly. Tác giả không dùng những từ ngữ than khóc ồn ào, mà chọn cách bóc tách từng lớp cảm xúc rất tinh tế.

Ngay câu mở đầu, bối cảnh đã nhuốm màu ảm đạm: "Chiều nao tiễn nhau đi khi bóng ngả xế tà / Hoàng hôn đến đâu đây màu tím dâng trong hồn ta". Hoàng hôn không chỉ là hiện tượng của đất trời, mà cái màu tím đó đã dâng lên và chiếm trọn tâm hồn người ở lại. Khi đối diện với khoảnh khắc chia cắt, phản ứng tự nhiên của con người là muốn níu kéo: "Muốn không gian đừng tan, níu đôi chân thời gian ngừng trôi cho giây phút chia ly này kéo dài". Đây là một ước muốn hoàn toàn bất khả thi, nhưng lại đứt ruột đứt gan. Biết là thời gian không thể dừng lại, biết là không gian rồi sẽ tan rã, nhưng họ vẫn muốn níu, vẫn "ước sao cho tàu đừng đi". Sự mâu thuẫn giữa lý trí và tình cảm tạo nên một sức nén tâm lý rất lớn.

Để rồi khi con tàu lăn bánh, nỗi đau xé lòng được chuyển hóa thành một hình ảnh xuất sắc: "Xe lăn trong tim khuất xa rồi biết đâu tìm". Con tàu lăn bánh trên đường ray sắt lạnh lẽo ở ga chiều, nhưng người ở lại lại có cảm giác bánh xe đó đang lăn thẳng vào trong tim mình, đè nghiến lên những ký ức và tình cảm vừa mới đây thôi còn hiện hữu. Tiếng còi tàu và nhịp xích bên ngoài đã tắt, nhường chỗ cho khoảng lặng mênh mông của sự mất mát. Hình ảnh "Mưa thu bay bay sắt se lòng ướt vai mềm / Hoàng hôn dần buông mà ai còn đứng im trong chiều sương xuống" đặc tả sự chết lặng. Cô gái lúc này như hóa đá giữa cái lạnh của màn đêm và sương chiều, bất động nhìn theo bóng tàu đã mất hút.

Đoạn tiếp theo thể hiện cái sự hờn trách rất con người: "Tâm tư cô đơn trách con tàu nỡ sao đành / Đem yêu thương đi đến nơi nao cách đôi tình". Họ trách con tàu vô tri vô giác, nhưng thực chất là đang oán trách số phận và thời cuộc đã đẩy đưa hai người về hai ngả. Điệp khúc "Đường bao nhịp nối tình trăm nghìn mối hướng theo một bóng người" cho thấy dù con tàu có đi qua bao nhiêu sân ga, bao nhiêu nhịp cầu xa xôi, thì vạn nghìn tâm tư của người ở lại vẫn chỉ gom về một mối.

Kết thúc lời 1 là hai câu hát mang sức nặng tự sự rất lớn: "Chốn xa xôi chàng trai còn đem yêu thương rắc lên muôn vạn oán hờn / Nếu mai đây về, cũng trên chuyến tàu hoàng hôn". Câu "đem yêu thương rắc lên muôn vạn oán hờn" là một ca từ tuyệt đẹp. Chàng trai ra đi làm chinh nhân, thay vì tác giả dùng những từ ngữ nặng nề tả cảnh chiến trường thì lại dùng từ nhẹ nhàng là đem yêu thương bù đắp oán hờn. Và lời hẹn ước cuối cùng không phải là một ngày huy hoàng trở về, mà là "cũng trên chuyến tàu hoàng hôn". Họ chấp nhận khởi đầu bằng sự ly biệt ở một buổi chiều tà, và hẹn ngày đoàn tụ cũng ở chính bến ga hoàng hôn đó.

Thực tế đúng là lời 2 của "Chuyến tàu hoàng hôn" rất ít khi được các ca sĩ thế hệ sau thể hiện, người ta thường chỉ hát lặp lại lời 1. Nhưng nếu bỏ qua đoạn kết của lời 2 thì chúng ta sẽ bỏ sót một cái kết cực kỳ có hậu và trọn vẹn cho toàn bộ tác phẩm này.

Ở đoạn cuối, tâm thế bi lụy, níu kéo của buổi chiều tà ở Lời 1 đã hoàn toàn biến mất, nhường chỗ cho sự dứt khoát và niềm hy vọng mãnh liệt: "Người ơi! Chí nam nhi khi đã gửi sa trường / thì xin phút chia ly này hãy quên đi sầu thương." Hai câu này là lời tự nhủ và cũng là lời nhắn nhủ của người ra đi dành cho người ở lại. Tác giả dùng từ "hãy quên đi" không phải vì tàn nhẫn hay vô tình, mà bởi vì khi cái chí của người đàn ông đã gửi nơi sa trường, việc ôm giữ mãi nỗi sầu thương của phút phân kỳ chỉ làm yếu lòng cả hai. Nó thể hiện một tư duy rất sòng phẳng với thời cuộc: chấp nhận thực tại chia ly để hướng về một mục tiêu lớn hơn.

Sự kiên định đó dẫn đến hai câu tiếp theo, mở ra một viễn cảnh đầy tươi sáng: "Đến mai đây mùa thương, nở hoa trên ngàn phương / là khi đôi tim sẽ vui chung nhịp nỗi niềm.". Hình ảnh "mùa thương nở hoa trên ngàn phương" là một cách dùng từ rất đắt giá. Nó xóa tan cái không gian lạnh lẽo của "mưa Thu bay bay" và "chiều sương xuống" ở các đoạn trước. Tác giả tin tưởng tuyệt đối vào một ngày mai thanh bình. Và câu kết của bài hát chính là một hình ảnh tuyệt đẹp, cô đọng toàn bộ giá trị của sự chung thủy: "Ánh trăng chan hòa chiếu riêng cho mình và ta." Cả bài hát bắt đầu bằng "hoàng hôn", bằng "bóng ngả xế tà", tức là bóng tối dần buông xuống. Nhưng bài hát lại kết thúc bằng "ánh trăng chan hòa". Ánh trăng là biểu tượng của sự viên mãn, tròn đầy (như trăng rằm giữa trời đã nhắc ở đoạn trên). Cái hay ở đây là chữ "chiếu riêng". Giữa một thế giới bao la, vạn vật đều được soi sáng, nhưng đối với họ, ánh trăng ấy như chỉ dành riêng cho hai người, một phần thưởng xứng đáng cho sự hy sinh và chờ đợi qua những ngày giông tố.

Tôi chọn "Chuyến tàu hoàng hôn" chính vì những ca từ có tầng sâu ý nghĩa như vậy. Nếu đặt bài hát vào đúng bối cảnh thời cuộc lúc bấy giờ, ta mới cảm nhận hết được những cảm xúc dạt dào của một thời kỳ ly loạn đầy đau đớn. Qua từng câu chữ, người nghe không thấy sự oán hận hay kích động, mà chỉ thấy hiện lên một tinh thần yêu hòa bình và khát vọng cháy bỏng về một ngày mai tươi sáng của tác giả, cũng như của toàn thể người dân thời đó. Bài hát dù mang đậm hình ảnh của người chinh nhân ra tiền tuyến, nhưng đó là người lính đi xây tình quê hương, đi vì nghĩa vụ với non sông chứ hoàn toàn không hề khát máu hay hận thù. Chính cái nhân văn đó đã giữ cho tác phẩm một sức sống bền bỉ qua năm tháng.