Lớn lên bằng những câu hát ru của bà của mẹ. Tôi đã nghe từ "bể dâu" rất nhiều lần. Đôi khi cũng hát lệch thành "biển dâu". Mà mỗi lần nghe tới nó tôi luôn có cảm giác mang mác buồn. Mà nỗi buồn này rất đặc biệt, nó lớn lao hơn một nổi buồn cá nhân.
"Trải qua một cuộc bể dâu
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng"
- Truyện Kiều
Tôi nghĩ hai câu mở đầu Truyện Kiều có lẽ là nơi đa số người Việt biết đến chữ "bể dâu". Chữ này bắt nguồn từ điển tích "thương hải tang điền", nghĩa là biển xanh hóa thành ruộng dâu. Chuyện kể rằng tiên nữ Ma Cô đã sống đủ lâu để ba lần nhìn thấy biển Đông biến thành ruộng dâu. Từ đó, người xưa dùng hình ảnh này để chỉ những biến đổi khủng khiếp của thời gian, tới mức biển có thể thành đất và đất cũng có thể trở lại thành biển.
Bể dâu tất nhiên không phải chữ riêng của miền Nam. Nó có nguồn gốc từ văn học Hán cổ và xuất hiện rộng rãi trong văn học trung đại Việt Nam. Tuy nhiên, tôi thấy khi đi vào văn học miền Nam, hai chữ này dường như có một màu sắc rất riêng. Theo tôi cảm nhận, "bể dâu" không chỉ là sự vô thường của một đời người. Nó còn là cảm giác chứng kiến cả một vùng đất, một cộng đồng, một xã hội thay đổi ngay trước mắt. Điều đáng bàn do đó không phải là nguồn gốc của chữ bể dâu hay miền nam sài chữ bể dâu trước. Cái đáng bàn là lịch sử, địa lý và con người miền Nam đã nhuộm màu cho hai chữ ấy như thế nào.
Nam Bộ là vùng đất khai phá muộn hơn so với Bắc Bộ và Trung Bộ. Quá trình hình thành vùng đất này gắn với những lớp người liên tục đi về phương Nam, bám theo sông rạch để khai hoang, đào kênh, lập làng xóm rồi. Nhiều vùng đất mà ngày nay chúng ta thấy cách đây không quá lâu vẫn còn là rừng rậm, đầm lầy. Ở miền Tây, sự biến đổi còn đến trực tiếp từ đất và nước. Phù sa bồi đắp tạo ra đất mới, trong khi một cơn sạt lở có thể lấy đi cả đoạn sông.
Nếu thiên nhiên làm sự thay đổi hữu hình thì lịch sử làm cho nó trở nên thêm phần đau đớn. Trong khoảng thời gian tương đối ngắn, Nam Bộ đã trải qua rất nhiều biến động. Từ quá trình khai phá và xác lập vùng đất dưới thời các chúa Nguyễn, nhà Nguyễn, rồi Pháp chiếm Nam Kỳ, thuộc địa hóa, chiến tranh, chia cắt, năm 1975, thời kỳ hậu chiến, Đổi Mới và đô thị hóa.
Chỉ trong vài thế hệ, một gia đình có thể sống qua nhiều chế độ và nhiều cấu trúc xã hội khác nhau. Một người sinh ra dưới thời Pháp thuộc có thể trưởng thành giữa chiến tranh, chứng kiến đất nước chia cắt, sống qua năm 1975 rồi nhìn thấy nền kinh tế thay đổi sau Đổi Mới. Con cái họ sau đó lại lớn lên giữa một miền Nam đô thị hóa cực nhanh. Không cần phải lấy ví dụ xa, bà cố của tôi đã trải qua gần hết các sự kiện từ thời chiến tranh cho tới hiện tại. Mấy năm trước bà vẫn còn minh mẫn để kể về nó. Có gia đình từng sung túc rồi mất hết tài sản. Có người rời quê vì chiến tranh và không bao giờ quay lại. Có người bỏ nước mà đi. Có người vẫn sống trên mảnh đất cũ, nhưng hàng xóm, tên đường và cách sống xung quanh đều đã khác. Những giá trị từng được xem là hiển nhiên trong thời đại này có thể trở thành thứ không ai còn hiểu ở thời đại tiếp theo.
Việc dùng từ "bể dâu" với các hình ảnh thân thương như con sông, bến nước, mảnh vườn thay vì gắn với các cột mốc lịch sử, theo tôi, đây là một đặc điểm rất hay của văn học miền Nam. Điều này có thể đến từ lối sống. Mặc dù nhìn bề ngoài có vẻ người miền Nam không quan tâm tới các biến cố lớn của thời cuộc, nhưng những tác phẩm văn học lại mang trong đó hơi thở thời cuộc.
Tuy nhiên, bể dâu trong văn học miền Nam không hoàn toàn mang màu bi quan. Hai chữ này có mất mát, nhưng đồng thời cũng chứa đựng sự tái tạo. Biển hóa thành ruộng dâu nghĩa là biển đã mất. Nhưng trên ruộng dâu đó, con người lại có thể trồng trọt và xây dựng một cuộc sống khác. Có lẽ đó cũng là cách người miền Nam đi qua lịch sử.
Tôi không biết trong tương lai vùng đất này có phải trải qua thêm một cuộc bể dâu nào của lịch sử hay không. Có lẽ không ai đang sống giữa một thời đại có thể biết chắc trật tự mà mình quen thuộc sẽ tồn tại được bao lâu, hay một biến động nào đó sẽ lại cuốn con người, gia đình và cả cộng đồng sang một hướng hoàn toàn khác. Tôi chỉ kỳ vọng rằng nếu lịch sử một lần nữa nổi sóng, người miền Nam vẫn giữ được sức sống, sự hào sảng và khả năng đứng dậy gây dựng lại mọi thứ như họ đã từng làm sau biết bao cuộc bể dâu trước đó.
Bạn cần đăng ký trả phí để bình luận.