Từ lâu, đi đâu chúng ta cũng nghe người ta nói "dữ liệu là vàng". Nhưng thực tế, đa số chúng ta vẫn chỉ nhìn dữ liệu ở những khía cạnh rất bề nổi. Chúng ta nghĩ sức mạnh của dữ liệu đơn giản là giúp Facebook quảng cáo trúng khách hơn, giúp Shopee gợi ý đúng món hàng bạn vừa nghĩ tới. Đúng nhưng mà vẫn chưa đủ. Sức mạnh thực sự của dữ liệu nằm ở khả năng xâu chuỗi, thấu hiểu quy luật và đưa ra dự đoán trong xã hội. Và để thấy được đỉnh cao sức mạnh này, không có ví dụ nào hoàn hảo hơn câu chuyện của Palantir, một cái tên đang làm mưa làm gió trong giới công nghệ và chính trị thời gian gần đây.
Trước khi bàn đến những góc khuất hay tranh cãi, chúng ta phải sòng phẳng công nhận một điều: về mặt kỹ thuật, công nghệ của Palantir là một kiệt tác. Nếu bạn chưa biết, tên công ty được lấy từ quả cầu tiên tri trong Chúa tể những chiếc nhẫn, thứ có thể nhìn thấu mọi ngóc ngách của cõi Trung địa. Và hệ thống của họ ngoài đời thực cũng làm được y hệt như vậy. Trong khi các tập đoàn lớn hay các cơ quan chính phủ thường xuyên bế tắc vì dữ liệu bị phân mảnh, rời rạc và không thống nhất thì Palantir mang đến giải pháp giải quyết nỗi đau đó.
Hệ thống của họ có thể thu thập hàng tỷ dữ liệu, từ văn bản, hồ sơ giao thông, giao dịch ngân hàng, hoá đơn điện nước, cuộc gọi điện thoại, cho đến tín hiệu vệ tinh hay radar. Sau đó, nó tự động lọc và kết nối các điểm dữ liệu lại thành một bức tranh toàn cảnh. Nhờ khả năng này, một tình báo có thể tìm ra mối liên hệ giữa một tài khoản ngân hàng ở châu Âu với một biển số xe ở Trung Đông chỉ trong vài cái click. Đó là sức mạnh công nghệ đã giúp nước Mỹ truy lùng những trùm khủng bố, giúp đập tan các đường dây rửa tiền xuyên quốc gia. Gần đây tôi được biết Palantir cũng cung cấp công nghệ cho những quyết định trên triến trường Ukraina. Với tôi, quả thực quá đẳng cấp.
Global Banking & Finance Review
Nhưng lúc nào cũng sẽ có mặt trái. Khi bạn sở hữu sức mạnh của Palantir thì ranh giới giữa an ninh và rình rập đời tư trở nên mỏng manh. Ở Mỹ và các nước phương Tây, Palantir bị một bộ phận không nhỏ công chúng, các nhà hoạt động nhân quyền và giới phê bình ghét. Lý do đầu tiên là họ bị coi là kẻ đồng lõa trong việc giám sát hàng loạt và vi phạm nhân quyền.
Dưới thời chính quyền Donald Trump, Palantir đã cung cấp phần mềm cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE). Nếu không có công nghệ, ICE sẽ phải mò mẫm tìm kiếm người nhập cư bất hợp pháp thủ công. Nhưng với Palantir, họ gom dữ liệu từ đủ mọi nguồn: hồ sơ giao thông, hóa đơn tiền điện nước, lịch sử mạng xã hội, định vị điện thoại. Hệ thống tự động móc nối và vẽ ra chính xác vị trí, thói quen của từng cá nhân để ICE tổ chức những cuộc truy quét, bắt bớ và trục xuất quy mô lớn.
Johana Bhuiyan
Sự căm ghét còn dâng cao khi Palantir tạo ra cái gọi là Predictive Policing. Giải pháp của họ cho phép cảnh sát đưa các dữ liệu như hồ sơ tiền án tiền sự, các mối quan hệ xã hội, vị trí địa lý cho đến thói quen sinh hoạt để thuật toán dự đoán xem ai có khả năng sắp phạm tội, hoặc khu vực nào sắp xảy ra bạo loạn. Thay vì giải quyết căn nguyên tội phạm, hệ thống này bị chỉ trích là làm trầm trọng thêm nạn phân biệt chủng tộc, liên tục khoanh vùng và quấy rối những nhóm thiểu số , đồng thời chà đạp lên quyền riêng tự do công dân.
ERMAN AKILLI
Tình hình càng trở nên căng thẳng hơn khi Palantir lấn sân sang cả dữ liệu dân sự. Điển hình là việc Palantir mới đây đã giành được một hợp đồng trị giá hơn 400 triệu USD để quản lý hệ thống dữ liệu y tế quốc gia (NHS) của Anh. Dư luận và các chính trị gia Anh đã phản đối kịch liệt. Họ không thể chấp nhận dữ liệu bệnh lý lại bị giao nộp vào tay một tập đoàn công nghệ ngoại quốc có gốc tình báo.
Eerke Boiten
Và đây mới là cái thực sự rùng rợn: hãy tưởng tượng thứ công nghệ này rơi vào tay những nhà nước độc tài toàn trị.
Ở Mỹ hay Anh, nếu Palantir làm sai, họ vẫn bị báo chí phanh phui, bị các tổ chức nhân quyền kiện ra tòa, bị quốc hội điều trần và bị người dân biểu tình ép chính phủ phải hủy hợp đồng. Đó là cơ chế tự phòng vệ của một xã hội tự do. Nhưng ở một thể chế độc tài, nơi tiếng nói đối lập bị bịt miệng và nhà nước nắm quyền sinh sát tuyệt đối, sở hữu hệ thống như Palantir không khác gì cai trị vĩnh viễn.
Đáng sợ hơn, các quốc gia độc tài hiện nay đã chuẩn bị sẵn phần cứng và nguyên liệu cho hệ thống này. Họ đã lắp hàng triệu camera giám sát (CCTV) tích hợp nhận diện khuôn mặt ở mọi ngã tư, mọi ngõ ngách. Họ cưỡng ép người dân phải gom dữ liệu vào một hệ thống định danh tập trung duy nhất, liên kết chặt chẽ với thẻ ngân hàng, số điện thoại và hộ chiếu. Khi chúng được cắm vào một cái gì đó tương tự như Palantir , nhà nước không cần phải dùng bạo lực để dập tắt những cuộc biểu tình nữa, bởi vì họ đã có thể dự đoán và triệt tiêu mầm mống từ lúc nó mới chỉ là những dòng tin nhắn. Khá là giống với "Big Brother is watching you" trong 1984.
Đứng trước tương lai u ám đó: liệu có cách nào tránh được viễn cảnh này không? Về mặt công nghệ, giải pháp đang được nhắc đến nhiều nhất là phi tập trung dữ liệu và mã hóa đầu cuối. Thay vì gom mọi thứ vào một chỗ duy nhất để nhà nước hay một tập đoàn dễ dàng thu thập thì dữ liệu cần được phân mảnh, được bảo vệ bằng mã hoá. Việc xây dựng những công nghệ mã nguồn mở, cho phép cộng đồng kiểm soát độc lập cũng là một lớp cần thiết. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất không nằm ở code, mà nằm ở chính trị. Công nghệ không thể tự nó ngăn chặn bạo quyền. Cách duy nhất để chống lại nó là một hệ thống pháp quyền minh bạch, nơi luật bảo vệ quyền riêng tư được đặt cao nhất và người dân có quyền từ chối cung cấp dữ liệu mà không bị tước đoạt các dịch vụ xã hội. Nó đòi hỏi một xã hội dân chủ đủ mạnh. Một nền cộng hoà vững chắc.
Bản thân công nghệ của những công ty như Palantir không mang tính thiện hay ác, nó chỉ là tấm gương phản chiếu lại ham muốn của kẻ sở hữu nó.
Bình luận ()