Gần đây tôi có đọc và nghiên cứu về cấu trúc chính trị của nền Cộng hòa La Mã. Nghe thì có vẻ vĩ mô, nhưng khi nhìn kỹ vào cách mà đế chế này vận hành, tôi thấy có quá nhiều bài học có thể sài cho quản lý startup. Thực tế, hệ thống chính trị cũng phải giải bài toán giống y hệt một công ty: quản trị con người, kiểm soát quyền lực và xử lý khủng hoảng.
Đầu tiên phải nhắc tới Viện Nguyên Lão (Senate). Trong hệ thống La Mã, đây là chỗ tập trung những người uy tín để tranh luận các vấn đề quốc gia. Ở startup cũng vậy, đừng để công ty thành nơi sếp nói sao lính nghe vậy. Mọi quyết định chiến lược, từ việc lên kiến trúc hệ thống đến định hướng sản phẩm đều cần được đem ra tranh luận. Đó cũng là lý do mà đợt tháng 4 vừa rồi, tôi đã ban hành quyết định xây dựng văn hóa tranh luận ngay tại Tensoract. Dù biết rằng văn hoá làm việc ở nước ta chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Nho giáo. Điển hình chúng ta có câu "tôn ti trật tự". Tôn ti vốn có nghĩa là trên dưới, điều đó cho thấy trong văn hoá, người trên nói người dưới phải nghe để có trật tự. Nhưng tôi luôn cam kết xây dựng không gian làm việc bình đẳng, tôn trọng ý kiến của tất cả mọi người. Tôi xin trích 1 đoạn trong quyết định xây dựng văn hoá tranh luận ở Tensoract.
Trong thời gian qua, Ban Giám đốc đã tiếp nhận và ghi nhận số lượng lớn các ý kiến đóng góp về việc xây dựng quy trình và nguyên tắc làm việc mới. Điều này dẫn đến những thay đổi sâu rộng trong cấu trúc vận hành của công ty. Ban Giám đốc nhận định rằng, việc đơn phương ban hành các quyết định từ cấp quản lý có thể dẫn đến hai hệ lụy nghiêm trọng:
- Thứ nhất: Gây khó khăn cho các thành viên trong việc tiếp cận và thích nghi với quy định mới.
- Thứ hai: Thiếu đi sự phản biện đa chiều, dẫn đến việc khó phát hiện các điểm bất cập hoặc chưa phù hợp của chính sách so với thực tế vận hành.
- QD-TSR-2026/005
Tiếp theo là cơ chế của hai Chấp chính quan (Consuls). La Mã thường có hai người đứng đầu cùng lúc, nhiệm kỳ một năm và có quyền phủ quyết quyết định của nhau. Đặt vào bối cảnh startup, dàn C-level hay Cofounder bắt buộc phải có cơ chế kiểm soát chéo này. Những dự án tốc độ cao như Ecombox, sẽ có lúc một cá nhân, kể cả là CEO, đưa ra những quyết định bốc đồng hoặc đẻ thêm tính năng phi thực tế. Lúc này, người còn lại phải được quyền phủ quyết hoặc tranh luận để lôi mọi thứ về bình thường, ngăn chặn việc đốt tiền và nhân lực.
Nhưng quản lý từ trên xuống không thì hệ thống rất dễ gẫy. La Mã có chức Tribunes of the Plebs đại diện cho dân thường, sẵn sàng can thiệp và phủ quyết các đạo luật. Ở công ty, dàn quản lý tầm trung đôi khi sẽ phát sinh quan liêu. Nếu không thiết lập một kênh an toàn để anh em tuyến dưới như đội dev, sale dám lên tiếng thì những quy trình vô lý, deadline cứ thế phình to. Phải để anh em có cơ hội kêu ca mà không sợ bị trù dập.
Cuối cùng, dù vận hành dân chủ đến mấy, La Mã vẫn có cơ chế Độc tài lâm thời. Khi đụng chuyện lớn như chiến tranh, họ trao toàn quyền cho một người duy nhất để giải quyết cho lẹ. Làm startup không phải lúc nào cũng rảnh rỗi để ngồi cãi nhau. Khi đụng chuyện sống còn như kẹt vốn, vỡ kế hoạch hay hệ thống sập, người đứng đầu phải lập tức gom quyền lại. Lúc đó, dẹp hết họp hành sang một bên, đưa ra quyết định sắc bén và bắt buộc cả team phải làm theo.
Nhìn nhận thực tế, lý thuyết khi đưa vào thực tế lúc nào cũng sẽ phát sinh nhiều vấn đề. Ví dụ: Chức Tribunes of the Plebs của La Mã được thiết kế với quyền lực để bảo vệ số đông, nhưng giới quý tộc đã nhanh chóng tìm ra kẽ hở để vô hiệu hóa nó. Khi một Tribunes of the Plebs đưa ra đạo luật ảnh hưởng đến lợi ích của giới tinh hoa, họ lập tức dùng tiền mua chuộc một Tribunes of the Plebs khác để dùng chính quyền veto phủ quyết đạo luật đó. Khi ráp kịch bản này vào startup, ban giám đốc có thể trao quyền cho nhân viên cấp dưới lên tiếng. Nhưng khi tiếng nói đụng chạm đến quyền lợi của quản lý cấp trung, họ hoàn toàn có thể dùng áp lực từ KPI, quyền đánh giá nhân sự để dập tắt nó. Do đó, việc xây dựng tinh thần này còn rất nhiều khó khăn. Nó đòi hỏi người đứng đầu phải nghiêm túc, dành tâm huyết thì mới có thể triển khai thành công.
Những nguyên lý từ hàng ngàn năm trước tới giờ vẫn còn nguyên giá trị, quan trọng là có dám nhìn thẳng vào tổ chức để áp dụng hay không. Nói thì đơn giản vậy thôi chứ đưa vô vận hành là một hành trình dài đòi hỏi sự đồng lòng chung sức của tất cả mọi người từ lãnh đạo cho tới nhân sự. Tôi hy vọng rằng tất cả mọi người trong công ty tôi sẽ hiểu được tinh thần này để cùng nhau xây dựng.
Bình luận ()